موفقیت مدیران در بهره برداری مناسب از منابع و امکانات موجود، در گرو داشتن اطلاعات دقیق، به روز و قابل اعتماد است. سامانه اطلاعات مکانی یا سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)، یکی از کارآمدترین و روبه رشدترین سیستم‌های اطلاعاتی برای تحقق این امر است.

- سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) چیست؟

GIS مخفف Geographic Information System به معنی سیستم اطلاعات جغرافیایی یا سامانه اطلاعات مکانی است. دریک سیستم اطلاعات جغرافیایی واژه جغرافیایی (Geographic) عبارت است از موقعیت موضوع داده‌ها، برحسب مختصات جغرافیایی (طول و عرض).

GIS از دو دسته داده استفاده می‌کند: داده‌های مکانی و داده‌های توصیفی. آنچه GIS را به سایر سیستم‌های اطلاعاتی شبیه می‌کند، داده‌های توصیفی است. این داده‌ها کاراکترهای آشنایی هستند که از کتابخانه‌ها، پرسش نامه‌ها، مصاحبه‌ها و نظایر آن به دست می‌آیند و مانند همه بانک‌های اطلاعاتی دیگر، محتوای فیلدها و رکوردها را تکمیل می‌کنند.

واژه اطلاعات (Information) نشان می‌دهد که داده‌ها در GIS برای ارائه دانسته‌های مفید، نه تنها به صورت نقشه‌ها و تصاویر رنگی بلکه بصورت گرافیک‌های آماری، جداول و پاسخ‌های نمایشی به منظور جستجوهای عملی سازماندهی می شوند.

واژه سیستم (System) نیز نشان دهنده این است که GIS از چندین قسمت متصل و وابسته به یکدیگر برای کارکرد‌های گوناگون، ساخته شده است. به این ترتیب می توان گفت، سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) یک سیستم اطلاعاتی تشکیل یافته از سخت افزار، نرم افزار، داده و نیروی انسانی است که قادر است داده‌های مکانی را اخذ، نگهداری، بازیابی، مدل‌سازی و تجزیه و تحلیل نموده و نتایج را به صورت متنی و یا گرافیکی ارائه کند.

 GIS از دو دسته داده استفاده می کند: داده‌های مکانی و داده‌های توصیفی. آنچه GIS را به سایر سیستم‌های اطلاعاتی شبیه می‌کند، داده‌های توصیفی است. این داده‌ها کاراکترهای آشنایی هستند که از کتابخانه‌ها، پرسش نامه‌ها، مصاحبه‌ها و نظایر آن به دست می‌آیند و مانند همه بانک‌های اطلاعاتی دیگر، محتوای فیلدها و رکوردها را تکمیل می‌کنند.

اما آنچه GIS را ازسیستم‌های اطلاعاتی دیگر متمایز می‌سازد و به آن قدرت و ویژگی خاص می‌بخشد، داده‌های مکانی است. داده‌های مکانی ممکن است اولیه (نظیر ثبت روزانه هواشناسی در منطقه اسکی) یا ثانویه (مانند نقشه های ناهمواری های زمین) باشند ولی در هر حال در قالب سه بعد زمانی، موضوعی و مکانی می‌گنجد. مثلا یک حادثه سقوط بهمن، در زمان ومکان مشخصی صورت می‌گیرد و موضوع آن نیز مشخص است.

پیشینه   GIS در جهان و ایران

در گذشته تحلیل اطلاعات به روش لایه گذاری، به صورت دستی و بدون کامپیوتر انجام می‌شد ولی امروزه با ظهور تکنولوژِی‌های سخت‌افزاری و نرم افزاری این کار خیلی دقیق تر و سریع تر صورت می‌گیرد. شاید اولین کار جدی GIS با کامپیوتر به دهه 1960 برگردد که در کانادا و در بخش جنگل‌داری و مدیریت آن مورد توجه قرار گرفت. در حالی که سابقه فناوری جی آی اس در کشورهای غربی از جمله کانادا و آمریکا به بیش از 40 سال می‌رسد، فناوری GIS در اغلب کشورهای جهان سوم بسیار جوان است.

در ایران، اولین مرکزی که به طور رسمی استفاده از سیستم GIS را در کشور آغاز کرده است؛ سازمان نقشه برداری کشور است که در سال 1369 بر اساس مصوبه مجلس شورای اسلامی، عهده‌دار طرح به کارگیری این سیستم شد. در حال حاضر موسساتی هم‌چون شهرداری تهران، وزارت مسکن و شهرسازی، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت نیرو، وزارت صنایع و معادن، موسسه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، و سازمان جنگل‌ها و مراتع از سیستم GIS استفاده‌های متعددی می‌کنند.

کاربردهای GIS در مدیریت شهری

مدیریت‌ شهری‌ عبارت‌ است‌ از اداره‌ امور شهر به‌منظور ارتقاء مدیریت‌ پایدار مناطق‌ شهری‌ در سطح‌ محلی‌ بادرنظر داشتن و تبعیت‌ از اهداف‌ سیاست‌های‌ ملی، اقتصادی‌ و اجتماعی‌ کشور.

رنگ آمیزی، نورپردازی، نمایش بافت و جنس اشیاء از جمله عناوین مشترک میان نیازهای حرفه طراحی شهری و تمهیدات موجود در GIS چند بعدی است.

امروزه مدیران شهری قادرند با به کارگیری سیستم‌های اطلاعاتی نوین از جمله سیستم اطلاعات جغرافیایی GIS به سهولت در زمینه مسایل مختلف شهری تصمیم‌گیری کنند و این در حالی است که تصمیمات اتخاذ شده به دلیل پشتیبانی یک سیستم هوشمند بسیار قوی از ضریب اطمینان بسیار بالایی برخوردار است.

از این رو، با توجه به قابلیت هایGIS، این سیستم می‌تواند در زمینه‌های برنامه ریزی شهری، طراحی شهری، مدیریت بحران، مدیریت مشارکتی و ایجاد یک پایگاه اطاعات مکانی در عرصه مدیریت شهری مورد استفاده قرار بگیرد که در ادامه به شرح مختصری از هریک از این موارد می پردازیم.

 الف: برنامه‌ریزی شهری:   یکی ازمهم‌ترین وظایف مدیریت شهری، برنامه‌ریزی شهری است. بر این‌ اساس‌ برنامه‌ریزی‌ فیزیکی، اقتصادی‌ و اجتماعی‌ برای‌ یک‌ شهر، تحت‌ نظارت‌ و هدایت‌ سیستم‌ GIS  می تواند در زمینه های مختلفی هم‌چون ایجاد محیط‌های شهری با کیفیت، تولید و انتخاب گونه‌های مناسب مسکن در شهر، برنامه ریزی برای رشد معقول نواحی شهری، احیای مجدد نقاط شهری رو به اضمحلال، مشارکتی کردن برنامه ریزی و دخالت مردم در برنامه ریزی، کمک به ایجاد فرصت‌های اشتغال و توسعه اقتصادی و تحول در ساماندهی حمل و نقل شهری اشاره کرد.

ب: طراحی شهری: رنگ آمیزی، نورپردازی، نمایش بافت و جنس اشیاء از جمله عناوین مشترک میان نیازهای حرفه  طراحی شهری و تمهیدات موجود در GIS چند بعدی است. انطباق فعالیت های شهری بر مختصات جغرافیایی و خصوصیات عوارض زمین مرجع، لایه بندی عوارض تحت مطالعه و ارزیابی شرایط زیست محیطی آن، تعیین کاربری اراضی به انضمام قابلیت های ترسیمی ، متحرک سازی عوارض و طراحی و آنالیز محیطی از قابلیت های GIS در طراحی شهری است.

ج: مدیریت مشارکتی: ارتباط مستقیم مدیریت شهری با شهروندان و خواسته‌های آن‌ها ایجاب می‌کند که سیستم مدیریت مشارکتی به عنوان ابزاری برای توسعه انسانی پایدار و مشارکت شهروندان در امور شهری طراحی و تدوین شود.

امروزه سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی و مدل‌های شبیه‌سازی مجازی به عنوان دو فنآوری پیشرفته جوابگوی تحلیل‌های کارشناسی و مشارکت بهینه مردم در فرآیند تصمیم‌گیری شهری هستند و آینده‌ای پایدار را برای  شهر به ارمغان خواهند آورد.

برای مثال مدیران شهری برای ایجاد فضای سبز شهری یا گسترش شبکه معابر نیاز به همکاری شهروندان دارند. از این رو با استفاده از GIS طرح‌ها و مدل‌هایی را آماده می‌کنند که مردم عادی و ساکنان منطقه می‌توانند تغییرات مورد نظر را مشاهده کرده و در این زمینه با  مدیران و برنامه ریزان شهری همکاری کنند.

د: پایگاه اطلاعات مکانی: متولیان مدیریت شهری با حجم بسیار زیادی از اطلاعات مواجه‌اند که بخش اعظمی از این اطلاعات مکان مرجع هستند.  این اطلاعات زمانی می تواند مفید باشد که به صورت یک پارچه و هدف دار مدیریت شوند. سیستم اطلاعات جغرافیایی به علت قابلیت تقریباً منحصر به فردش در اتصال اطلاعات مکانی به اطلاعات توصیفی توانسته در کنار سایر برنامه های تخصصی ایجاد پایگاه‌های اطلاعاتی به عنوان یک وسیله توانمند و تکنولوژی کارآمد در تشکیل بانک اطلاعات به شمار آید. در حقیقت GIS امکان مدیریت و سازماندهی داده‌های مکانی و توصیفی را با هدف تصمیم‌گیری بهینه میسر می‌کند.